Kamusal Tuvalet Tasarımında Erişilebilirlik ve Mahremiyet

Kısa cevap: İyi planlanmış bir kamusal tuvalet yalnızca yeterli sayıda klozet ve lavabo bulunan bir alan değildir. Kullanıcının tuvalete ulaşabilmesi, kapıdan geçebilmesi, içeride manevra yapabilmesi, klozet ve lavaboya yaklaşabilmesi, temizlik için suya erişebilmesi ve bütün bunları mahremiyetini koruyarak gerçekleştirebilmesi gerekir.

Bu nedenle kamusal WC tasarımında erişilebilirlik, mahremiyet, temizlik, ürün yerleşimi ve kullanıcı çeşitliliği birbirinden bağımsız konular olarak değil, aynı kullanım sisteminin parçaları olarak değerlendirilmelidir.

Kamusal tuvalet neden farklı kullanıcılar düşünülerek tasarlanmalı?

Kamusal bir tuvaleti yalnızca herhangi bir fiziksel engeli bulunmayan yetişkin kullanıcıya göre tasarlamak, gerçek kullanıcı çeşitliliğini karşılamaz. Yaşlılar, tekerlekli sandalye veya koltuk değneği kullananlar, görme ya da işitme kısıtlılığı bulunan kişiler, çocuklar, hamileler ve farklı temizlik alışkanlıklarına sahip kullanıcılar aynı alanı kullanabilir.

Bashiti ve Abdul Rahim'in çalışmasında kamusal tuvaletin herkes için kullanılabilir olmasını hedefleyen evrensel tasarım yaklaşımı bu nedenle merkeze alınmaktadır. Çalışmada erişilebilir bir tuvaletin büyüklüğünün yeterli olması kadar donatıların doğru konumlandırılması, erişilebilir olması ve zeminin kuru ve kaymayı azaltacak özellik taşıması gerektiği vurgulanmaktadır.

Erişilebilir tuvalette yalnız kabin büyüklüğü yeterli midir?

Hayır. Erişilebilirlik; giriş kapısından klozete, lavabodan sifona ve taharet musluğuna kadar bütün kullanım zincirinin erişilebilir olması anlamına gelir.

T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın 2024 tarihli Erişilebilirlik Kılavuzu – Binalar dokümanında erişilebilir tuvaletlerin giriş, manevra alanı ve bütün donanımlarıyla hareket kısıtlılığı bulunan kişilerin güvenli ve rahat kullanımını sağlayacak biçimde düzenlenmesi gerektiği belirtilmektedir.

Tekerlekli sandalyenin tam dönüşü için en az 150 cm çapında dairesel veya 150 × 150 cm boyutlarında manevra alanına ihtiyaç vardır. Erişilebilir tuvalet kabinlerinde de klozete transfer alanı korunurken bu manevra alanının engellenmemesi gerekir.

Klozet seçiminde hangi özellikler önemlidir?

Erişilebilir kamusal WC'de klozetin yalnız tasarımı veya dış ölçüsü yeterli bir seçim kriteri değildir. Klozetin oturma yüksekliği, yanındaki transfer alanı, tutunma barlarının konumu, sifon kontrolü ve kişisel temizlik donanımlarına erişim birlikte değerlendirilmelidir.

Resmî erişilebilirlik kılavuzunda klozetin oturak dahil yüksekliğinin 43–48 cm arasında olması gerektiği belirtilmektedir. Klozet, tekerlekli sandalyeden transfer yapılabilecek şekilde konumlandırılmalıdır.

Duvar tarafındaki sabit tutunma çubuğu için 80–95 cm yükseklik aralığı verilmektedir. Transfer alanı tarafında ise hareketli bir tutunma barı kullanılabilir. Tutunma barlarının yalnız dekoratif aksesuar olarak görülmemesi; duvar ve montaj sisteminin gerekli yükleri taşıyabilecek şekilde projelendirilmesi gerekir.

Taharet musluğu erişilebilirlik açısından neden önemli?

Kamusal tuvalet tasarımında kişisel temizlik için suya erişim, Türkiye'deki kullanım alışkanlıkları açısından önemli bir ürün seçim kriteridir. Bashiti ve Abdul Rahim'in İslami kullanım ihtiyaçlarını inceleyen çalışması da suyla temizliği tuvalet tasarımının dikkate alınması gereken unsurlarından biri olarak ele almaktadır.

Burada kültürel kullanım ihtiyacı ile erişilebilirlik ihtiyacı aynı noktada birleşir: taharet musluğu mevcut olsa bile kullanıcı klozetten ona ulaşamıyorsa donatı işlevsel değildir.

Türkiye'deki resmî erişilebilirlik kılavuzu taharet musluğunun tek elle kolay kullanılabilmesini, klozetten erişilebilir mesafede bulunmasını ve kavrama gerektirmeden açılıp kapanabilmesini öngörür. Sensörlü, butonlu veya kumandalı çözümler de bu amaçla değerlendirilebilir.

Erişilebilir lavabo nasıl seçilmeli?

Lavabonun altındaki alan, tekerlekli sandalye kullanıcısının lavaboya önden yaklaşabilmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bu nedenle ayaklı lavabo veya lavabo altını tamamen kapatan klasik dolap çözümleri her erişilebilir tuvalet için uygun değildir.

Resmî kılavuzda lavabo alt yüzüne kadar net yüksekliğin en az 70 cm, rahat kullanım açısından tercihen 75 cm; ön üst yüzey yüksekliğinin ise en fazla 86 cm olması gerektiği belirtilmektedir.

Lavabonun altındaki boruların da kullanıcıya temas ederek yaralanma veya sıcak yüzeye maruz kalma riski yaratmaması gerekir. Ürün seçerken lavabo kadar sifon ve boru düzeni de göz önünde bulundurulmalıdır.

Lavabo bataryasında neye dikkat edilmeli?

Bataryanın kullanımı fazla el kuvveti veya sıkı kavrama gerektirmemelidir. Kollu, itmeli, fotoselli veya elektronik kontrollü armatürler farklı kullanıcı ihtiyaçları açısından değerlendirilebilir.

Buradaki amaç belirli bir batarya türünü otomatik olarak “en erişilebilir” ilan etmek değildir. Kullanıcının el hareketi, erişim mesafesi ve ürünün kontrol mekanizması birlikte değerlendirilmelidir.

Mahremiyet kamusal WC tasarımının neden bir parçasıdır?

Mahremiyet yalnızca kabin kapısının kapanması anlamına gelmez. Giriş yönü, görüş hattı, pisuvarların yerleşimi, kabin bölmeleri ve ortak kullanım alanlarının düzeni kullanıcıların kendilerini güvende ve rahat hissetmesini etkiler.

Bashiti ve Abdul Rahim'in çalışması İslami kullanım bağlamında mahremiyeti kamusal tuvalet tasarımının temel gereksinimlerinden biri olarak ele almaktadır. Çalışmada ayrıca tuvalet yönelimi, suyla temizlik, oturarak veya çömelerek kullanım ve abdest alanlarının farklı kullanıcılar için erişilebilir hale getirilmesi gibi tasarım başlıkları tartışılmaktadır.

Bu noktalar bir dinî hüküm rehberi olarak değil, mimari tasarımda kullanıcıların kültürel ve inanç temelli ihtiyaçlarının da dikkate alınması gerektiğini gösteren tasarım girdileri olarak değerlendirilmelidir.

Evrensel tasarım ne anlama gelir?

Evrensel tasarımın temel fikri, farklı kullanıcı grupları için mümkün olduğunca ayrı ve dışlayıcı çözümler üretmek yerine, aynı ortamın daha geniş bir kullanıcı grubunca rahat biçimde kullanılmasını sağlamaktır.

Bu yaklaşım kamusal WC'de şu soruların birlikte cevaplanmasını gerektirir:

• Tekerlekli sandalye kullanan kişi tuvalete ulaşabiliyor mu?
• Yaşlı kullanıcı klozetten kalkarken güvenli destek alabiliyor mu?
• Çocuk veya kısa boylu kullanıcı gerekli donanımlara erişebiliyor mu?
• Görme kısıtlılığı bulunan kişi yönlendirmeyi algılayabiliyor mu?
• Kullanıcı lavabo ve bataryayı rahatça çalıştırabiliyor mu?
• Kişisel temizlik için gerekli su donanımına klozetten erişilebiliyor mu?
• Mahremiyet girişten kabin kullanımına kadar korunuyor mu?

Kamusal WC'de ürün seçimi hangi sırayla yapılmalı?

Ürünleri önce seçip kalan alanı sonradan çözmek yerine, kullanım senaryosundan ürüne doğru ilerlemek daha güvenli bir yöntemdir.

1. Tuvaletin kullanıcı gruplarını ve erişilebilirlik ihtiyacını belirleyin.
2. Kapı, erişilebilir güzergâh ve manevra alanını çözün.
3. Klozetin transfer yönünü ve tutunma barlarını belirleyin.
4. Taharet musluğu, sifon ve kâğıtlık gibi kontrollerin erişim alanını kontrol edin.
5. Lavabo ve batarya için yaklaşım alanını bırakın.
6. Kabin bölmeleri ve girişte mahremiyet sağlayacak görüş hatlarını değerlendirin.
7. Pisuvar, çocuk donatıları veya aile tuvaleti gibi ek kullanıcı ihtiyaçlarını belirleyin.
8. Son aşamada belirlenen plana uygun ürünlerin teknik çizimlerini karşılaştırın.

Hangi ürün grupları birlikte değerlendirilmelidir?

Sık yapılan planlama hataları nelerdir?

Yalnız “engelli klozeti” satın almak: Erişilebilirlik bir ürün özelliğinden ibaret değildir. Yan transfer alanı veya manevra alanı yoksa uygun klozet tek başına sorunu çözmez.

Lavabo altına standart dolap yerleştirmek: Dolap, tekerlekli sandalyeyle önden yaklaşımı engelleyebilir.

Taharet musluğunu erişim dışında bırakmak: Su bağlantısının bulunması, kullanıcının musluğa erişebildiği anlamına gelmez.

Mahremiyeti yalnız kabin kapısıyla çözmek: Girişten veya ortak alandan kabin içinin doğrudan görülebilmesi de tasarımın parçasıdır.

Genel rehber ölçüsünü ürün montaj ölçüsü sanmak: Gömme rezervuar, klozet, lavabo veya armatürün bağlantı ölçüleri modele göre değişebilir. Ürün teknik çizimi ayrıca kontrol edilmelidir.

Sonuç: Kamusal WC tasarımında kullanıcı ihtiyaçları birlikte düşünülmeli

Kamusal tuvalet tasarımında erişilebilirlik, temizlik ve mahremiyet birbirinden bağımsız başlıklar değildir. İyi bir plan, farklı fiziksel yeteneklere ve kullanım alışkanlıklarına sahip kişilerin aynı mekânı mümkün olduğunca güvenli, rahat ve bağımsız kullanabilmesini hedefler.

Vitrifiye seçimi açısından bunun anlamı açıktır: klozet, lavabo, batarya, taharet musluğu ve aksesuarlar yalnız görünüm veya dış ölçülerine göre değil; yaklaşım, erişim, transfer, kullanım kuvveti ve tesisat uyumuyla birlikte seçilmelidir.

Kaynaklar

• Bashiti, Alaa; Abdul Rahim, Asiah. “The Accessible Public Toilets and Restrooms from Islamic Perspective.” International Journal of Multidisciplinary Thought, 4(4), 2014, s. 175–185. ISSN 2156-6992.
• Bashiti, Alaa. “Accessible Public Toilets and Restrooms from an Islamic Perspective.” Universal Design Conference poster presentation.
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, Engelli ve Yaşlı Hizmetleri Genel Müdürlüğü. Erişilebilirlik Kılavuzu – Binalar, 2024.
• T.C. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. Erişilebilirlik standartları bilgilendirme sayfası; TS 9111 ve ilgili standartlar.